U bent hier

De laatste reis van slavenschip de Leusden

Impressie van een slavenschip

Soms is maritieme culturele erfgoed zwaar en beladen. Zo erg dat het tot op de dag van vandaag ongemakkelijke gevoelens en discussie oplevert. ls één schip vergaat met een groot aantal slachtoffers noemen we dat een scheepsramp. Dat zijn er heel wat geweest in het verleden. VOC schip ‘t Vliegent Hart in 1729 vergaan voor de kust van België, 256 slachtoffers. Of veerboot de Berlin, vergaan bij Hoek van Holland in 1907, 124 slachtoffers. Maar de grootste scheepsramp waarbij een Nederlands schip was betrokken had plaats op 1 januari 1738. Het gaat om het schip De Leusden.

De Leusden een schip van de West Indische Compagnie

De Leusden was een schip van de West Indische Compagnie.De Leusden was een fregat speciaal ontworpen voor de trans-Atlantische slavenhandel. Het schip werd gebouwd in opdracht van de kamer van Zeeland in Amsterdam in 1718. Het schip was berekend op het vervoer van ca. 300 mensen. Mensen die de pech hadden te waren buitgemaakt door mensenhandelaars in Afrika.In haar 20 jarig bestaan heeft De Leusden meer dan 6500 gevangenen vervoerd van Afrika naar het Caribische gebied.

Er waren in die tijd ‘centra’ op de kust van West Afrika die werden gerund door particuliere bedrijven uit o.a. Portugal, Engeland, Denemarken en Nederland (WIC) voor overslag en handel in mensen. El Mina, op de kust van Ghana, was een post die door de WIC werd gerund. Met consent van de plaatselijke autoriteiten werd er door iedereen, Arabieren, Afrikanen en Europeanen, goed geld verdiend aan mensenhandel.

De laatste reis

De Leusden kwam op 11 mei 1737, voor de tiende keer, in El Mina aan om lading in te nemen. Dat viel tegen; er waren niet veel gevangenen in het fort. De Leusden moest zes maanden wachten voordat er genoeg mensen waren gevonden om naar Suriname te kunnen vervoeren.
Rendement, winst, kostenbesparing en efficiëntie waren begrippen die net als bij huidige bedrijven hoog in het vaandel stonden. Op 19 november kon kapitein Jochem Oudjes met een bemanning van 73 man en meer dan 700 gevangenen aan boord eindelijk aan de overtocht beginnen.  Er stierven onderweg ‘slechts’ 20 gevangenen. Uitval werd ingecalculeerd.

De Ramp

Na een voorspoedige reis van 44 dagen kwam de Leusden aan voor de kust van Frans Guyana. Het weer was slecht. Door een navigatiefout belandde de Leusden in de monding van de Marowijne rivier en liep vast op een zandbank. Het was inmiddels 1 januari 1738. Op het moment van de stranding waren alle gevangenen aan dek om te eten. Toen De Leusden vastliep, kwam de bemanning in actie.

De gevangenen werden benedendeks gedreven. Dat leek op dat moment enigszins logisch. Men wilde proberen het schip vlot te krijgen. Zestien gevangenen bleven aan dek om hierbij te helpen. Op dat moment sloeg het schip lek. Het was meteen duidelijk dat De Leusden niet meer te redden viel. Het schip was zinkende en het ruim liep langzaam vol. De gevangenen, volledig in paniek, probeerden weer naar boven te klimmen. Op dat moment timmerde de bemanning de luiken dicht. De kapitein, de bemanning en de zestien gelukkige gevangen namen plaats in de reddingsloepen en verlieten het zinkende schip. 664 mensen bleven achter in het ruim en stierven de verdrinkingsdood.
De mensen benedendeks hadden gered kunnen worden. En toch deed de bemanning dat niet. De bemanning was te bang dat ze door de gevangenen overmeesterd zouden worden. Op 4 januari kwam de bemanning veilig aan in Paramaribo. Het voorval werd onderzocht en een rapport naar de directie van de WIC in Nederland gestuurd. De zestien gevangenen werden alsnog verkocht om de schade nog enigszins te beperken.
Op 20 mei 1738 werd het voorval besproken in de directievergadering van de WIC in Amsterdam. De Heren XIX kwamen tot de conclusie dat het verlies van het schip en de lading een ‘gevoelige schade was voor de compagnie’. Geen woord over slachtoffers. Alles keurig teruggebracht tot een abstract rapport.

Brooks prent

Hoe zag zo’n slavenschip er uit; en hoe werden de mensen vervoerd?  Een heel bekende en beruchte afbeelding is het ladingschema van het Engelse slavenschip Brooks uit 1788. Dat laat zien dat gevangenen onder vreselijk omstandigheden werden vervoerd. De ‘Brooks’ prent groeide uit tot het symbool van de abolitionisten beweging aan het begin van de 19e eeuw.

Opsporen van de Leusden

Tot nu toe zijn er heel weinig resten van dergelijke schepen bekend. Er is een poging gedaan om De Leusden terug te vinden. Helaas is dat tot op heden niet gelukt. Het wrak van De Leusden is in meerdere opzichten belangrijk maritiem erfgoed. Archeologen hebben nog nooit een wrak van een Hollands slavenschip gevonden.Hoe zag zo’n WIC schip er uit? Een tastbaar relict zou ook een bijdrage kunnen leveren aan de discussie over hoe onze huidige maatschappij er uit ziet en hoe dat zo gekomen is.
Daarbij is het wrak van de Leusden een grafmonument voor 664 onschuldige mensen die hier zijn omgekomen.

Maatschappelijke discussie

Het duurde nog meer dan een eeuw voordat de slavernij, met grote tegenzin en als één van de laatste naties in het beschaafde Europa, door Nederland werd afgeschaft. Nog steeds is dit verleden op z'n zachtst gezegd ongemakkelijk, hoewel onderzoek en discussie op gang begint te komen. De zwarte pieten-discussie is daar een uitgesproken voorbeeld van. 

Een bijdrage van Will Brouwers

Literatuur:  Leo Balai, 2011, Het slavenschip Leusden”

Reacties